آزادی اطلاعات

 

نقش آزادی اطلاعات در بنیان ­های دموکراسی

چکیده

مطالعه حاضر تاکیدی به نقش اطلاعات در جامعه دارد. همینطور روندی که در تحولات دموکراسی ایجاد خواهد کرد را مورد بررسی قرار خواهد داد. این مطالعه نگاهی دوگانه به اطلاعات به عنوان عنصر مهم در ایجاد دموکراسی و همین طور از طرف دیگر به عنوان عامل تهدید کننده دموکراسی خواهد داشت. جهت نیل به این هدف مرور و مطالعه متون و بررسی ادبیات علمی مربوطه مورد توجه واقع شده است. نتایج مطالعه فوق نشان دهنده آن است، که جریان آزاد اطلاعات نقش مهم در احترام به حقوق شهروندی به عنوان عامل اصلی ایجاد دموکراسی دارد، اما به طور غیر مستقیم دسترسی به اطلاعات افراد جامعه توسط دیگران و به خصوص دستگاه حاکمه نقض حقوق شهروندی و تهدید کننده دموکراسی است.

مقدمه

دسترسی به اطلاعات، از نیازهای جدی یك جامعه به شمار می­رود. چون در نبود این حق، آزادی بیان، شفافیت و جریان سالم و شفاف اطلاعات و …  معنایی پیدا   نمی­‌كنند. رسانه‌­های آزاد و خبرنگاران در این حالات دچار مشكلات عمده می­ گردند. در این ضورت آنها دیگر قادر به ایفای نقش اصلی خود نیستند. چرا كه آنها نمی ­توانند به اطلاعاتی كه باید برای مردم پخش‌و‌نشر گردد، دسترسی داشته باشند. ازین رو در روشن ساختن اذهان مردم با دشواری ­های زیادی روبرو خواهند بود.

آزادی اطلاعات

عنصر اطلاعات و اطلاع رسانی مهم­ترین و پیچیده­‌ترین مقوله در فرآیند دمکراتیزه کردن جامعه است. برخي صاحب‌نظران نقش اطلاعات در زندگي دموكراتيك را به كاركرد «پول» در اقتصاد جامعه تعبيركرده‌­اند. شهروندان برخوردار از اطلاعات مي‌توانند درباره زندگي سياسي خود، به گزينش و انتخاب‌هاي خردمندانه‌تري دست بزنند. هم‌چنين آنان به كمك اطلاعات، بهتر مي‌توانند به ارزيابي استدلال‌ها بپردازند.

شهروندان جامعه اطلاعاتی در هر حال ممکن و روزانه در حال تبادل اطلاعات هستند. به دلیل این­که امنیت در ارسال و دریافت اطلاعات الکترونیکی در دنیای مجازی در حد مطلوبی قرار ندارد. امکان سرقت و هک اطلاعات مردم توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی و حتی سازمان‌­ها و مراکز اطلاعاتی وجود دارد. بنابراین می‌­توان گفت که اطلاعات و جریان آزاد آن همان قدر که بسترساز جامعه دمکراتیک و از الزمات دموکراسی است. اما به همان اندازه می­‌تواند مخرب آزادی‌­های فردی و زیر سئوال بردن اصل مهم دموکراسی، یعنی آزادی اطلاعات باشد.

 

اطلاعات

اطّلاعات یا آگاهش، در کوتاه‌ترین تعریف، «داده‌های پردازش شده»، است. داده‌ها مواد خام بالقوه معنی‌داری هستند. این داده ها ما آنها را در راستای شناختن و فهمیدن و حتی تفسیر چیزها، کالاها، رویدادها یا هرگونه هستی‌ای که در جهان واقعیت و یا دنیای خیال یافت می‌شوند. به واسطه روش‌های پژوهشی، ابزارهای شناختی مانند دستگاه زبان، احساسات پنجگانه، ذهن و مغز وحتی تجربه خود به دست می‌آوریم. اطلاعات، آگاهی‌های به دست آمده از عنصرها و رویدادهای جهان هستی است. به زبان محدود تکنیکی، مجموعه‌ای از نمادهای زبانی معنی‌دار و پیوسته درباره موجودات است.

در دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی و  در تعریف اطلاعات  آمده است که «حقیقت یا  مفهومی که از طریق رسانه‌های اطلاعاتی ارائه میشود.»

دایره المعارف اطلاعات

تعریف دائره‌­المعارف کتابداری

دائره‌­المعارف کتابداری و اطلاع رسانی از زوایای مختلف به اطلاعات نگریسته و آورده است:

درباره اين پديده، همچون ساير پديده‌هاي بنياني نظير انرژي، جاذبه، حيات، عدالت، و تاكنون تعريفي دقيق و رسمي ارائه نشده است. متخصصان حوزه‌هاي مختلف موضوعي بيشتر كوشيده‌اند جلوه‌ها و ويژگي‌هاي آن را تا آنجا كه به حوزه تخصصي آنان مربوط مي‌شود تعيين كنند. به همين سبب، اطلاعات در قلمروهايي چون رياضيات، زبان‌شناسي، اقتصاد، روان‌شناسي، ارتباطات، و جز آن توسط صاحب‌نظران مورد مطالعه و تحليل قرارگرفته و خصيصه‌هاي متفاوتي براي آن برشمرده‌اند. به‌طور مثال، از ديدگاه فيزيك و زيست‌شناسي، اطلاعات ويژگي اصلي عالم معرّفي مي‌شود.

 در روان‌شناسي به ‌منزله متغيري است كه با برداشت حسي، ادراك، يا ديگر فرايندهاي روانشناختي سروكار دارد. و در حوزه‌هاي اطلاع‌رساني و ارتباطات به‌طور گسترده‌اي با پيام‌ها ارتباط مي‌يابد. اطلاعات را نه تنها متضمن پيام، بلكه متأثر از وضعيت، نوع كاركرد، ويژگي مسئله‌اي خاص، و جز آن نيز دانسته‌اند. اطلاعات را گاه به پديده‌هاي نسبتاً آشناي ديگري تشبيه كرده‌اند. بارزترين آنها تشبيه اطلاعات به مادّه و انرژي است. در اين تشبيه، گاه حتي فراتر رفته، اطلاعات را نوعي انرژي دانسته‌اند. به‌جاي اصطلاح «انرژي»، اصطلاح «اطلاعات» را به‌كار برده‌اند. البته اين‌گونه تشبيه‌ها در واقع فقط تعبيري استعاري است تا تبيين علمي از ماهيت اطلاعات. بي‌ترديد پژوهش‌هاي فراواني درباره مفهوم اطلاعات صورت گرفته است. اما تعريفي جامع و مانع كه مورد قبول كليه متخصصان رشته‌هاي مختلف علوم باشد ارائه نشده است.

اطلاعات

اطلاعات ویژگی جهان مدرن

با این تفاسیر امروزه کارشناسان از اطلاعات به عنوان مهم­ترین ویژگی جهان مدرن یاد می‌­کنند. به گونه‌­ای که بیشترین توجه سیاست‌­مداران و مدیران کشورها وقف اطلاعاتی شدن زندگی اجتماعی شده است. آنها معتقدند اطلاعات، به چنان اهمیتی دست یافته که شایستگی آن را دارد تا به صورت نماد عصر حاضر با آن برخورد شود و به عنوان محور برنامه‌­های کلان و کوچک توسعه قرار بگیرد.

انقلاب فن­اوری اطلاعات به نوعی قشربندی­‌های اجتماعی را نیز دست­‌خوش تغییرات بنیادین نموده است. این مهم، ابزاری در اجرای فرایند بنیادین تجدید ساختار نظام‌­های اجتماعی از دهه 1980 به بعد است. ما حصل این اتفاق قشر بندی نوین جامعه انسانی به جوامع ثروتمند اطلاعاتی و جوامع فقیر اطلاعاتی است و دسته بندی افراد در دسته­‌های علمی و غیر علمی مصطلح شده است.

اطلاعات به گسترش پدیده جهانی شدن نیز شکل تازه­‌ای داد. هر چندکه سابقه این رویداد به بیش از قرن هفدهم و هیجدهم باز می‌­گردد. اما این اطلاعات و فن­اوری­‌های مربوطه است که مرزها را در نوردیده و قلمروها را شکسته است. مردم در کوتاه‌­ترین زمان ممکن می‌­توانند اطلاعات به روز و گسترده‌­ای را بیش از آنچه که در قبل تصور می­‌کردند، دریافت و تجربه نمایند. جوامع، فرای مرزهای محلی و  فرهنگ­‌ها، به عنوان قسمتی از یک اجتماع جهانی به سوی یک فرهنگ و ملیت سوق داده  می‌­شوند که خود گامی برای ایجاد یک هویت جهانی است.

اطلاعات

جامعه اطلاعاتی

جامعه مبتنی بر اطلاعات جامعه‌­ای است که بخش غالب اجتماع در کارهای فکری به جای کارهای فیزیکی درگیرند. در چنین جامعه‌­ای بیشترین توجه به فعالیت­‌های اطلاعاتی از قبیل: فراهم‌­آوری، پردازش، تولید، ثبت، انتقال، اشاعه و مدیرت اطلاعات مبذول می‌­گردد و بیشترین هزینه صرف فرایندهای اطلاعاتی می‌­شود.

جامعه اطلاعاتی این توانائی را به افراد می‌­دهد تا به صورت مستمر به فراگیری دانش بپردازند. زیرا همواره اطلاعات مورد نیاز خود را در دسترس دارند. از همین رو آنها می­‌توانند در تمام لحظه‌­های زندگی از دانش و اطلاعاتی که در اختیار دارند، استفاده نمایند. اطلاعاتی که در زندگی شخصی و کاری افراد می­‌تواند راه‌­گشای بسیاری از مسائل باشد. همینطور زمینه‌­های استفاده از اطلاعات را در امور اقتصادی، علمی، تحقیقاتی، و اطلاع رسانی را فراهم کنند.

تعریف دموکراسی

دموکراسی واژه‌­اي يوناني است كه از واژه دمو(به معني مردم) و كراتوس(به معني حكومت) است. دموكراسي يكي از گونه‌هاي ممكن حكومت است كه در آن بر خلاف حكومت‌هاي پادشاهي و اشرافي كه حكومت در دست يك يا چند كس ، بلكه حكومت از آن همگان است يا به بيان دقيق تر اكثريت يا حكومت به‌وسيله مردم.

به تعریفی دیگر، «دموکراسی، یک روش حکومتی است برای مدیریت کم خطا بر مردم حق مدار که در آن مردم نه فرد یا گروهی خاص- حکومت می‌کنند.»

گونه‌های مختلف دموکراسی وجود دارد. میان انواع گوناگون دموکراسی، تفاوت‌های بنیادین وجود دارد. بعضی از آنها نمایندگی و قدرت بیشتری در اختیار شهروندان می‌گذارند. در هر صورت اگر در یک دموکراسی، قانون­‌گذاری دقیق برای جلوگیری از توزیع نامتوازن قدرت سیاسی صورت نگیرد (برای مثال تفکیک قوا)، یک شاخه‌­ی نظام حاکم ممکن است بتواند قدرت و امکانات زیادی را در اختیار گرفته، به آن نظام دموکراتیک لطمه بزند.

 از «حکومت اکثریت» به عنوان خاصیت اصلی و متمایزکننده‌ی دموکراسی نام می‌برند. در صورت نبود حاکمیت مسئولیت‌پذیر، ممکن است که حقوق اقلیت‌های جامعه مورد سوء استفاده  قرار گیرد، که در آن صورت به آن دیکتاتوری اکثریت می‌گویند و از اصلی‌ترین روندهای موجود در دموکراسی‌های ممتاز می‌توان به وجود رقابت‌های انتخاباتی عادلانه اشاره کرد، که علاوه بر این، آزادی بیان، آزادی اندیشه سیاسی، و مطبوعات آزاد از دیگر ارکان اساسی دموکراسی هستند. این موارد به مردم اجازه می‌دهند تا با آگاهی و اطلاعات بر حسب علاقه­‌ی شخصی خود رأی بدهند.

دموکراسی

شهروند و حقوق شهروندی در استفاده آزاد از اطلاعات

امّا مفهوم شهروند، متکی است بر حق شهروندی. یعنی شهروندان، در برابر دولت و مراجع رهبری قدرت، از حقوق مشخص و معینی برخوردارند. همینطور دولت نیز مکلف به رعایت و حفاظت این حقوق است. این حقوق، توسط قانون تعریف می­‌شود. چون برای تمام شهروندان به رسمیت شناخته می‌شوند. بنابراین، هرشهروند، در مقابل حقوق دیگران، مکلف نیز هست. یعنی، «شهروند»، هم حق دارد و محق شناخته می‌­شود. و هم در مقابل حقوق دیگران، مکلف و مسؤول است. در حالی که اصطلاح «رعیت»، انسان را در مقابل دولت و مراجع قدرت، صرفاً مکلف  می­‌داند.

ماده 19 اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب 1948 است که چنین مقرر می‌دارد. «هرکس حق آزادی عقیده و بیان دارد. این حق شامل آزادی حفظ عقاید، مصون از تعرض و جستجو، کسب اظهار اطلاعات و اندیشه‌ها از هر طریق و بدون توجه به مرزهاست.»

نظام‌های استبدادی و توتالیتر، برای شهروندان، هیچ‌گونه نقش و جایگاه شهروندی قایل نیستند. از این رو، آنها از جریان آزادانۀ اطلاعات نیز جلوگیری می‌کنند. زیرا می‌دانند که اطلاعات، باعث خلق آگاهی و شعور سیاسی می‌شود. آگاهی و شعور سیاسی، خود به خود، حساسیت سیاسی خلق می‌کند. این حساسیت سیاسی، دوام قدرت استبدادی و ضد مردمی آنان را ناممکن می‌سازد. امّا دموکراسی، چون از ابتدا بر مردمی ساختن قدرت و سیاست تأکید دارد، جریان آزادانۀ اطلاعات و خلق آگاهی و حساسیت سیاسی را نیز برای شهروندان، یک امر ضروری و یک حق مسلم می‌شمارد.

دموکراسی

دموکراسی الکترونیکی

دموكراسي الكترونيكي را می‌­توان از ظرفيت‌هاي محيط ITدر تقويت ميزان و كيفيت مشاركت عموم در حكومت دانست. در واقع اينترنت توان تقويت رابطه دوسويه بين دولت و شهروندان را دارد. از اين رو مي­‌تواند بيشتر بر طبيعت دموكراسي تاثير بگذارد. دموكراسي الكترونيكي به شکلی بيان­گر چگونگي استفاده و به خدمت­‌گيري     فن­اوري اطلاعات و ارتباطات تحت استراتژي‌­هاي مختلف مي­‌باشد كه در اين مسير تمامي اقشار مختلف نظير دولت‌ها، مقامات رسمي، رسانه‌ها، سازمان‌هاي سياسي و شهروندان را در بخش‌هاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي و در حوزه‌هاي داخلي و بين‌­المللي يك دولت الكترونيك و در جزء يك شهرداري الكترونيكي را تحت شعاع قرار مي‌­دهد.

دولت الكترونيك مفهومي است كه دولت دموكراسي را فعال‌تر مي‌كند. چون شهروندان خود مستقيماً در اين نوع دولت درگيرند و به ‌راحتي مي‌­توانند در تصميم‌گيري‌ها و تصميم­‌سازي‌ها دخالت داشته باشند. اطلاعات به عنوان ابزاري است كه در تحقق دموكراسي الكترونيك نقش اصلي را ايفا مي‌كند. اين اطلاعات با تحقق دولت الكترونيك در اختيار شهروندان قرار مي‌گيرد.

 جامعه، آزادی اطلاعات و دموکراسی

تولید، تبادل و انتقال سالم اطلاعات و در دسترس بودن آن برای عموم مردم دست‌­آ­ورد مهم دموکراسی است. در واقع جهل و آزادی ملت­‌ها دو نقطه مقابل و دافع یکدیگرند. توماس جفرسون گفته است: «هیچ ملتی نمی‌­تواند هم جاهل باشد و هم آزاد!!». بنابراین استنباط آن است که در هر جامعه‌­ای غیر دمکراتیک خودکامه و دیکتاتور که جریان آزاد اطلاعات از طرف حاکمان یک خطر بالقوه و بالفعل شناخته  می‌­شود، اطلاعات رنگ و بوی سیاسی و امنیتی گرفته و جریان آن دچار اخلال می‌­گردد.

در این جوامع حرکت به سوی دانایی محوری در کالبد جهل باقی مانده، مردم به عنوان حاکمان اصلی اطلاعات در قالب «رعیت» دیده می‌­شوند، نه شهروند، و سمت وسوی و جریان اطلاعات، هدفمند، ساختار یافته و سیاسی می­‌شود. لذا در این شکل، دموکراسی معنی و مفهوم خود را که در آن مردم تصمیم گیرنده نهایی سرنوشت خود هستند، از دست می­‌دهد و ملعبه دست حاکمان و دولت­مردان می‌­شود.

آزادی اطلاعات

تعامل آزادی اطلاعات و دموکراسی

اطلاعات و دموکراسی یک تعامل دو سویه را شکل می‌­دهند. جریان سالم اطلاعات (تولید، انتقال،اشاعه، و مصرف اطلاعات) به علت بالا بردن آگاهی فردی و ارتقا­ی سطح سواد و دانایی انسان­‌ها و بهبود وضع معیشتی و رفاه مردم نقشی پر رنگ در ایجاد دموکراسی و آزادی دارد.

 از آن طرف جامعه‌­ای که در آن دموکراسی حاکم است، شکوفایی استعدادهای افراد در زمینه‌­های علمی، ادبی، هنری، سیاسی، فرهنگی و …. مهیا شده، ترس و نگرانی از سانسور، تخطئه، تخریب، و ترور شخصیت وجود ندارد، تعامل دو سویه بین حاکمان و مردم شکل گرفته و اعتماد اقشار مردم به دولت‌­مردان خود، باعث ایجاد امنیت فردی و اجتماعی و شغلی، بهداشت روانی فردی و اجتماعی، تقویت مشارکت عمومی ( به آن خاطر که مردم احساس می­کنند در تعیین سرنوشت خود سهم دارند)، فراگیر شدن مسئولیت‌­های اجتماعی و احترام به حقوق شهروندی از طرف حکومت و… همه بسترهای لازم را در جهت گسترش و اشتراک اطلاعات و دسترس پذیر بودن آن در همه سطوح جامعه فراهم می‌­نماید.

در واقع بدون وجود اطلاعات درست و اطلاع‌­رسانی بر اساس اخلاق حرفه‌­ای، صحبت از دموکراسی تقریبا در حد یک واژه ذهنی باقی خواهد ماند. این عنصر مهم از دیرباز تا عصر رسانه‌­های الکترونیک که تحت عنوان فضای سنتی بررسی خواهد شد، همواره با چالش‌­های بسیار جدی می‌­توانست روبرو شود، در زمانی که فضای حاکم شکلی از آزادی به خود می­‌گرفت این مقوله از دموکراسی نیز می‌­توانست نقش خود را به خوبی ایفا کند و هر زمان که نظام خفقان و سانسور حاکم می‌­گردید، عنصر اطلاعات و اطلاع رسانی تا میزان صد درصد با چالش روبرو بود.

آزادی اطلاعات

اثرات آزادی اطلاعات

 قانون آزادی اطلاعات اثراتی را نیز به همراه دارد که در ذیل به آنها اشاره می کنیم:

  1. تقویت مشارکت های مدنی: میزان مشارکت مردمی در فعالیت‌های اجتماعی رابطه متقابلی با چشم‌انداز آنان از اثربخشی این­‌گونه فعالیت‌هاست. تنها هنگامی می­‌توان بر بی توجهی ناشی از نارضایتی غلبه کرد. که شهروندان، بنابر دلایل مستحکم، باور کنند که حضور آنان در این عرصه جدی تلقی می‌­شود. همینطور فعالیت و عملکرد مشارکت آنها بر سیاست‌­ها و مسایل تاثیرگذار است. بنابراین در یک جامعه بسته و با محرمانگی بالا بهترین راهبرد هم برای تقویت مشارکت مدنی شهروندان، حاصلی در پی نخواهد داشت.
  2. افزایش کارآمدی: اگر امکانات فناوری­‌های اطلاعات و ارتباطات مدرن کردن شیوه‌­های اجرایی، که از آن به عنوان دولت الکترونیک تعبیر می­‌شود با تصویب و اجرای درست قوانین آزادی اطلاعات همراه شود، به میزان موثری بر کارآمدی نظام اداری کشورها افزوده خواهد شد. این اصل باعث کاهش هزینه­‌های اجرایی نیز می شود.
  3. جلوگیری از فساد: این اصل مهم را همگان قبول دارند که یک فرهنگ و برنامه اجرایی شفاف در مقابله با فساد به مراتب تواناتر است. دولت‌­ها و شهروندان هر دو به یک اندازه از این امر منتفع می‌­شوند.
  4. شفاف­‌سازی: قانون آزادی اطلاعات، با استقرار اصل انتشار علنی تمامی اطلاعات دولتی، فضای تفاهم، اعتماد و همکاری را میان شهروندان و دولت به وجود می‌­آورد. به اعتقاد برخی فضای سرد کنونی میان دولت‌­ها و شهروندان و روحیه یاس در میان شهروندان و پرهیز آنان از مشارکت در فعالیت‌­های سیاسی و اجتماعی به میزان قابل توجهی ناشی از فقدان اطلاعات درباره کنش‌­های واقعی دولت هاست.
دولت الکترونیک

دولت الکترونیک

دولت الكترونيك عبارت است از بهره گرفتن از فناوري­‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي براي متحول کردن دولت و فرايند حكومت­‌گري از طريق قابل دسترس‌­تر ، کارآمدتر و پاسخ­گوتر نمودن، بر اين مبنا، دولت الكترونيك به معناي بهره‌­گيري از قدرت اطلاعات و تكنولوژي­‌هاي اطلاعاتي براي ايجاد ساخت جديدي از دولت است که با بررسي جامعه انساني و تأثير اطلاعات بر آن جامعه اطلاعاتي و شبكه‌­اي هم­خوان است، از اين رو، دولت الكترونيك در برگيرنده توسعه و به کارگيري زير ساخت‌­هاي اطلاعاتي و همچنين تدوين و اجراي سياست­‌ها ، قوانين و مقررات لازم براي تسهيل عملكرد جامعه اطلاعاتي يا ديجيتالي است.

با ورود به هزاره‌سوم، استقرار دولت‌الكترونيك باعث‌ايجاد تحول بسيار شگرفي در نحوه زندگي افراد سازمان‌ها و دولت­مردان كشورها مي­‌گردد. دولت الكترونيك به معناي فراهم كردن شرايطي است كه دولت بتواند خدمات خود را به صورت شبانه روز در تمام ايام هفته حتي در روزهاي تعطيل به شهروندان خود ارائه دهد. اولين گام در تدوين استراتژي دولت الكترونيك تعريف آن است. كليد ورود به دولت الكترونيك برقرار ساختن يك استراتژي بلند مدت و سازمان يافته جهت بهبود پايدار در فعاليت‌ها  با ديد نهايي برآورده‌كردن نيازهاي شهروندان است.

،

دولت الکترونیک

آزادی اطلاعات حق مسلم شهروندی

در گذشته حکومت‌­ها تنها حافظ اطلاعات بوده‌­اند. اما در پرتو اجرای قوانین آزادی اطلاعات و حق دسترسی به آنان، به واسطه‌های اطلاعات تبدیل خواهند شد. بی دلیل نیست که این تغییر نقش تاریخی، مخالفت­‌هایی را علیه آزادی اطلاعات در میان داشته، کارگزاران حکومت را بر علیه آن بر می‌­انگیزاند.

در میان بنیان­‌های دموکراسی، آزادی اطلاعات و مولفه اصلی آن «حق دسترسی به اطلاعات» در معنای توانایی شهروندان در دسترسی به اطلاعاتی است که در اختیار حکومت است، در سال­‌های اخیر توجه ویژه‌­ای به خود جلب کرده است، چندان که از آزادی اطلاعات و حق دسترسی به عنوان «اکسیژن دموکراسی»، تعبیر می­شود در حقیقت این آزادی و حق، نه تنها ضامن تحقق دموکراسی، بلکه نیاز و شاخص آن به شمار می‌­روند، این بحث تازه­ای نیست و ریشه در تطور جامعه مدرن دارد.»

اطلاعات در دوران جدید تنها یک کالای عمومی نیست. بلکه یک منبع عمومی نیز هست. منبعی که باید در اختیار همه شهروندان قرار بگیرد. به بیان دقیق‌­تر دسترسی به اطلاعات یک حق عمومی است و دولت وظیفه دارد دسترسی شهروندان به اطلاعات را تضمین کند. این حق و ضرورت از زمانی که دولت به صورت بزرگ­‌ترین و گاه یگانه خزانه‌­دار اطلاعات در آمده، اهمیت به مراتب بیشتری یافته است. این اطلاعات برای فهم محیط اجتماعی و محیط طبیعی معاصر ضروری است.

آزادی اطلاعات

آزادی اطلاعات تهدیدی برای دموکراسی!

در نظم نوین جهانی که بر پایه قدرت اطلاعات استوار است و این قدرت تمامی مرزها و حریم‌­ها را در هم شکسته و انسان‌ها جهت سهیم بودن در این دنیای عظیم اطلاعاتی به ناچار و به اجبار اطلاعات شخصی خود را در اختیار شبکه‌های اجتماعی و دولتی می‌گذارند و به راحتی اطلاعات شخصی افراد و خانواده‌ها و شهروندان زیر ذره­‌بین حکومت و دستگاه‌هایی دولتی و شبکه‌های اطلاعاتی و کاربران آنهاست، و در جامعه‌ای که به انسان به عنوان یک موجودیت الکترونیکی و ابزاری نگاه می‌شود، آیا می‌توان سخنی از آزادی فردی، حریم و مرزبندی شخصی به میان آورد؟

تصور جامعه اطلاعاتی دانایی محور و دموکراتیک، مدینه فاضله‌­ی است. یک تجسم که شاید آرمان گرایانه و خیال انگیز باشد. جهت تبیین این جمله از پنجره‌­ی دیگر به این جوامع می­نگریم:

  1. بنابرتعریف جامعه اطلاعاتی، نقش انسان و آزادی­‌های فردی او را چگونه می‌­توان متصور بود؟
  2. جامعه اطلاعاتی که بر محور اطلاعات و فناوری­‌های اطلاعاتی استوار است چه تعریفی از جایگاه انسان در این جامعه دارد؟

می­‌توان تصور کرد که انسان در عصر اطلاعات تن به واقعیت های اسارت باری داده. عدم قبول آن یعنی طرد سیستمی از جامعه و به دور ماندن از اطلاعات. اطلاعاتی که حیاتی‌­ترین عنصر بقا و پیشرفت در جامعه اطلاعاتی و مدرنیته!

شهروندان جامعه اطلاعاتی در هر حال ممکن و روزانه در حال تبادل اطلاعات هستند. به دلیل اینکه امنیت در ارسال و دریافت اطلاعات الکترونیکی در دنیای مجازی در حد مطلوبی قرار ندارد، امکان سرقت و هک اطلاعات مردم توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی و  سازمان‌­ها و مراکز اطلاعاتی وجود دارد، در گزارشی که به تازگی در ایران منتشر شده از فروش اطلاعات مشترکان مخابرات کشور به موسسات تجاری و تبلیغاتی توسط کارگزاران مخابرات پرده برداشته شده است.

آزادی اطلاعات

دولت الکترونیک و نحوه برخورد با آزادی اطلاعات

دولت الکترونیکی، موجه­‌ترین و مقبول‌­ترین شیوه دولت­‌ها و حکومت‌­ها جهت در اختیار داشتن اطلاعات محرمانه شهروندان است و مسلم است که شهروندی که تن به اشتراک اطلاعات ندهد در ساده‌­ترین فعالیت­‌های اجتماعی حتی خرید از یک فروشگاه با مشکل مواجه خواهد شد، و این به نوعی فعالیت­‌های شهروندان را هدایت شده و سوگیرانه خواهد کرد و تصور بر آن است که دولت الکترونیک یعنی به خطر افتادن اصول دموکراسی در احترام به حقوق شهروندی و آزادی های فردی! و شاید بتوان این چنین نتیجه گرفت، همان­‌طور که جامعه اطلاعات محور می‌­تواند برگسترش و پایه‌­ریزی دموکراسی و آزادی بیان و تفکر صحه گذاشته و اسباب و بسترهای ظهور آن را فراهم نماید.

از طرف دیگر با دسترس پذیری کردن اطلاعات افراد در شبکه­‌های اطلاعاتی امکان هر گونه سواستفاده از اطلاعات افراد وجود داشته و ساده­ترین فعالیت‌­های روزمره شهروندان یک کشور می‌­تواند به طرق مختلف مورد بهره‌­برداری دولت­‌ها و افراد فرصت طلب قرار بگیرد. در این حالت بحث از انسان آزاد در جامعه اطلاعاتی قدری جای تامل و درنگ دارد.

نیکلاس ابرکرامبی و همکارانش می‌نویسند: «تفرد افراد از راه پیشبرد حقوق فردی آنان به نظارت و کنترل بسیار بیشتر بر جمعیت­‌های وسیع می­‌انجامد». در مجموع، اگر ما نتوانیم به طور صریح میان به دست آوردن اطلاعات زیاد درباره مردم و نابودی فردیت آنها توازن برقرار کنیم، با پارادوکس دیگری مواجه خواهیم شد، این پارادوکس خروج از دنیای همسایه و ورود به دنیای رو به گسترش بیگانه است به این معنا که در جوامع اطلاعاتی از یک سو، با تغییر سبک زندگی، کنترل های اجتماعی (نظیر مراقبت های همسایگان) کاهش می یابد و، از سوی دیگر به خاطر سازمان یافتگی سبک جدید، اطلاعات بیشتری از زندگی خصوصی افراد گردآوری و نگهدای می­‌شود و این خود موجب نظارت و کنترل بیشتری می­‌گردد.

اطلاعات

گسترش نابرابری‌های اجتماعی

هر چند اینترنت و توسعه کمی و کیفی آن شاخص مهم جامعه اطلاعاتی و یا حرکت به آن سمت است. اما با توجه به شرایط جغرافیائی(شمال–جنوب)، سطح فرهنگی، وضعیت معیشتی و اقتصادی خانواده در جوامع مختلف و شرایط متفاوت از هم کشورها، و نیز افراد به عنوان شهروند در حق دسترسی به امکانات اینترنت، سبب تشدید نابرابری­‌های اجتماعی خواهد شد، امروز قدرت و ثروت در اطلاعات و دانائی است و دانائی یعنی داشتن اطلاعات گسترده در زمینه­‌های مختلف و کسب سواد اطلاعاتی و امکان تجزیه و تحلیل اطلاعات است، شرایط نامتعادل و محدودیت‌­هایی که در جهت دسترسی به اطلاعات برای برخی کشورها و شهروندان آن موجود است. سبب گسترش نابرابری های اجتماعی در سطح جهانی می­‌شود.

از طرف دیگر به دلیل بالا بودن هزینه استفاده از اینترنت در کشورهای جهان سوم و در حال توسعه، استفاده از امکانات اینترنت در اختیار طبقات بالا و مرفه جامعه است، این مشکل، فقر اطلاعات را دربین شهروندان این کشورها باعث شده و در رقابت بین کشورها بیش از بیش فاصله بین شمال و جنوب از نظر تقسیم اطلاعات بیشتر و بیشتر خواهد شد، به طور مثال اگر در کشور امریکا هزینه اشتراک اینترنت برای هر کاربر 2 دلار در ماه است. این هزینه برای یک کاربر اوگاندائی در ماه 92 دلار است.

آزادی اطلاعات

بحث و نتیجه گیری

می­‌توان نتیجه گرفت که دموکراسی و آزادی اطلاعات کنش و واکنش‌­هایی نسبت به هم دارند که این تاثیرات به نوعی شکل‌­گیری سیاسی و اجتماعی دیگری را تسریع و فراهم می­‌کند. در طول تاریخ هر جایی که دموکراسی فرصت ظهور پیدا نموده، به نوعی تبادل افکار و اندیشه‌­های متفاوت، گفتمان فرهنگی و سیاسی متنوع، رشد آگاهی­‌ها و خرد فردی و جمعی، جریان سالم و آزاد اطلاعات شکل گرفته و فضای کلی جامعه به سمت توسعه و پیشرفت سوق پیدا کرده است. از آن طرف عنصر و سلول اطلاعات که برخی به تعبیری دیگر از آن به عنوان اکسیژن دموکراسی، نام می­‌برند، به تبع ماهیت خود ارتقا شعور، سواد، دانش، خرد و آگاهی‌­های فردی و جمعی را باعث شده، زمینه­‌های ایجاد دموکراسی را فراهم و یا به وجود آن استمرار و  پایداری بخشیده است.

اما متاسفانه توزیع ناعادلانه و بهره‌­مندی نامساوی از این ثروت (اطلاعات)، باعث فقیرتر شدن کشورهای فقیر و ثروتمند­تر شدن کشورهای غنی و پیشرفته شده است. از طرف دیگر اطلاعات همان قدر که در شکل­‌گیری دموکراسی نقش داشته. و جریان آزاد اطلاعات به عنوان شاخص اصلی کشور مردم سالار و دموکراسی مدار شناخته می­‌شود. اما همین آزادی اطلاعات، آزادی شهروندی را به عنوان اصل مهم و محترم جامعه دموکراتیک، به شدت زیر سئوال می‌برد.

بنابراین می­‌توان چنین نتیجه گرفت که آزادی اطلاعات همان­طور که به عنوان ویژگی ممتاز جوامع دموکراسی به حساب می‌­آید. به همان شکل تهدید کننده آزادی‌­های فردی و حقوق شهروندی نیز هست. شاید بتوان گفت مردم در عین داشتن ازادی‌­های فردی در جامعه اطلاعات به عنوان برده اسیر سیستم­‌های اطلاعاتی-نظارت­ی دولتی‌­اند.

مطالب مرتبط

بدون دیدگاه

ارسال دیدگاه

نگاشت سپهر دانش

شماره تماس دفتر همدان: 32522799 -081

شماره تماس دفتر تهران: 28426369 -021

 

آدرس:

شعبه همدان: آرامگاه بوعلی‌سینا، بلوار خواجه رشید، روبروی اداره  گذرنامه، کوچه رضوی، نبش بن‌بست نیلوفر، پلاک 92

شعبه تهران: سعادت، آباد بلوار سرو غربی، نبش خیابان شهید ریاضی بخشایش، پلاک سی و هفت، واحد سه

تمامی حقوق این وبسایت متعلق است به نگاشت سپهر دانش ( طراحی شده توسط شهر وردپرس )