اجزای کتاب

اجزای کتاب | بررسی ساختار استاندارد برای کتاب

اجزای کتاب در بیشتر کتاب ها به چهار جزء اصلی تقسیم می‌شود. این اجزا عبارتند از:

  • اجزای پیش از متن
  • اجزای متن
  • اجزای پس از متن
  • جلد

در بین اجزای کتاب مسئولیت اجزای پیش از متن و پس از متن و جلد بیشتر با ناشر است. اما گاه نویسنده یا سایر پدیدآورندگان اثر نیز با وی همکاری می­کنند. امروزه بسیاری از نویسندگان و مترجمان، کتاب خود را حروف گذاری شده، تحویل ناشر می­‌دهند. آنها با کمک نرم افزار و با کمی آموزش می­توانند برخی از بخش­ها و اطلاعات صفحات مقدماتی و پایانی کتاب را نیز آماده کنند. در نهایت، ناشر بر­اساس الگوهای خاص خود این اطلاعات را   صفحه آرایی می کند. نوع چاپ میتواند هر کدام از انواع چاپ افست ، چاپ ریسوگرافی و چاپ دیجیتال باشد.

اجزای کتاب

اجزای پیش از متن

اجزای کتاب پیش از متن اجزایی هستند که قبل از متن اصلی کتاب می آیند. این اجزاء را بیشتر ناشر به هنگام صفحه آرایی و آماده سازی اثر به آن اضافه می­کند تا هم کتاب و محتوای آن معرفی و استفاده از آن تسهیل شود و هم عوامل فنی و محتوایی تولید و آماده سازی و نحوه تهیه و برخی از اطلاعات مهم دیگر مربوط به کتاب مشخص شود. تعداد صفحه های پیش از متن به عوامل متعددی از جمله نوع کتاب و محتوای آن، سیاست­های ناشر و روش­های آماده سازی محتوا بستگی دارد و در این زمینه استاندارد خاصی وجود ندارد. به همین دلیل ویژگی­های و اجزای آن از یک ناشر به ناشر دیگر فرق می­کند. این صفحه ها در بیشتر کتاب­‌ها، البته با کمی تفاوت وجود دارد: صفحه   نیم عنوان (یا عنوان مختصر)، صفحه عنوان، صفحه حقوقی و فهرست مطالب.

صفحه نیم عنوان

در صفحه نیم عنوان (یا عنوان مختصر) بیشتر فقط عنوان کتاب ذکر می‌­شود(در صورت طولانی بودن این عنوان خلاصه می‌­شود).

 صفحه فیپا

پشت صفحه نیم عنوان معمولا سفید است. برخی از ناشران عبارت اهدای نویسنده را در همین صفحه سفید می‌آورند. در سال­‌های اخیر، درج فیپا در کتاب اجباری شده است. به همین دلیل تعدادی از ناشران، اطلاعات آن را در پشت صفحه نیم عنوان یا گاه صفحه حقوقی می آورند. برخی از ناشران صفحه نیم عنوان و پشت سفید آن را حذف می­کنند.

فیپا

صفحه عنوان

در صفحه عنوان، عنوان کامل کتاب، نویسنده یا مترجم، محل چاپ و نشر، ناشر و سال نشر ذکر می­شود. اگر کتاب دارای ویراستار علمی باشد، بر اساس اهمیت ویرایش می­توان نام وی را در این صفحه ذکر کرد. ولی نام ویراستار ادبی و سایر عوامل اضافی که در صفحه حقوقی ذکر می­شود، معمولاً می­توان در این صفحه ذکر نمود.

صفحه حقوقی یا شناسنامه

در این صفحه معمولاً اطلاعات زیر درج می­شود: عنوان کتاب، نویسندگان، مترجمان، ویراستار علمی، ویراستار ادبی، محل نشر، ناشر، سال نشر، شماره مجموعه، نوبت چاپ، شمارگان، صفحه آرا، طراح جلد، حروف نگاران، چاپخانه و صحافی، قیمت، نشانی توزیع و شماره تماس، نشانی وب و پست الکترونیکی ناشر و دارنده حقوق نسخه برداری. در همین صفحه می‌توان فیپای کتاب را هم درج کرد. نمونه ای از اطلاعات صفحه حقوقی در زیر آورده شده است:

شناسنامه کتاب

 

صفحه فهرست مطالب

در بیشتر کتاب­‌ها با فهرست مطالب(مندرجات) آغاز می‌­شود. برخی از کتاب‌­ها دارای شکل­‌ها و نمودار‌ها و جدول­‌های مهمی هستند. فهرست آنها را نیز در صورت اهمیت می­‌توان به شکل تفکیکی یا ادغام شده در ادامه فهرست مطالب ذکر کرد. بر همین اساس فهرست مطالب ممکن است مختصر یا مفصل باشد. برخی از کتاب‌های قطور، دارای فهرست آغاز فصل هم می­باشد. فهرست مطالب به خصوص از نوع مفصل آن نقش مهمی در بازیابی مطالب کتاب­های علمی و آموزشی دارد. کتاب‌­هایی که فصل‌ها و بخش‌­های مختلف ندارد، فهرست مطالب هم ندارد. مثل برخی از رمان‌ها و داستان‌ها. 

فهرست مطالب بر اساس آن مختصر یا مفصل باشد، یک یا چند صفحه را به خود اختصاص می­دهد. برای کاهش تعداد صفحات فهرست مطالب مفصل بهتر است آن را دو ستونه و با حروف ریزتر تایپ کرد. امروزه بیشتر واژه پردازها و نرم افزارهای صفحه آرایی به گونه ای برنامه نویسی شده‌­اند که فهرست مطالب را به صورت خودکار تهیه می­کند. تولید فهرست مطالب خودکار نیازمند رعایت برخی نکات فنی به هنگام حروف نگاری و صفحه آرایی است.

صفحه یادداشت ناشر

ناشر می­‌تواند درباره کتاب و پدیدآورندگان آن یا حتی برخی از سیاست­‌های انتشاراتی خود مطالبی را یادداشت کند. این مطالب با عنوان یادداشت ناشر یا پیش­گفتار ناشر یا هر عنوان دیگر پس از فهرست مطالب ذکر می­‌شود. یادداشت ناشر در برگیرنده ارائه اطلاعاتی از نویسنده یا پدیدآورندگان کتاب، محتوا یا موضوع کتاب و مسائل مرتبط با آن و یا در رابطه با خود ناشر و اهداف و انگیزه­‌های چاپ اثر باشد.

اجزای کتاب

 

اجزای متن

متن یک کتاب بدنه اصلی آن را تشکیل می­دهد. اجزای متن نیز به موضوع و محتوای کتاب و ویژگی­‌های آن بستگی دارد. صفحه «سپاس و تشکر» ، «پیش­گفتار» و «مقدمه» معمولاً در آغاز متن اصلی کتاب قرار می‌­گیرند. این صفحات ممکن است نام متفاوتی داشته باشند، ولی اغلب یک کارکرد دارند. در صفحه سپاس از عواملی که در نوشتن و تولید و عرضه کتاب با نویسنده همکاری داشتند، یادی و از آنها تشکر می شود. در پیش­گفتار درباره کتاب، ویژگی­‌های اصلی آن، انگیزه‌­های مؤلف یا ناشر در تدوین اثر و چاپ آن، نحوه استفاده و مانند آن مطالبی نوشته می شود. در مقدمه نیز برخی از کلیات مربوط به کتاب، ضرورت‌­ها و مقدمات ورود به بحث اصلی آورده می‌­شود.

همیشه این دسته بندی مطالب به این شکل در تمام کتاب­‌ها وجود دارد. گاه نویسنده یا  حتی ناشر حرف‌ه­ای تمام این­ها را «پیش­گفتار» یا  «مقدمه» و یا حتی با اسمی دیگر مثلاً « سخن آغازین» ، «درآمد» ، «یادداشت»  یا دیگر واژه‌­ها جمع می­کند.

اجزای کتاب

 

بدنه اصلی

این مورد از اجزای کتاب بخض اصلی محتوایی کتاب را تشکیل می دهد. پس از صفحات مقدماتی فوق بدنه اصلی متن آغاز می­شود. متن برخی از کتاب­‌ها ممکن است به بخش­‌های متفاوت تقسیم شود. هر بخش نیز چند فصل داشته باشد. در چنین مواردی موضوعات مرتبط با هم در یک بخش قرار می‌­گیرند. برای نشان دادن توالی بخش­‌ها و فصل­‌ها آنها را شماره گذاری می­‌کنند.

گاه نویسنده برای توضیح بیشتر درباره محتوای متن اصلی از پانویس یا پانوشت یا پاورقی استفاده می­‌کند. پانوشت­‌ها گاه فقط معادل واژه متن به زبان دیگر است. گاه توضیح مختصر یا مفصلی درباره یک واژه یا موضوعی است که نویسنده تشخیص می‌­دهد که آگاهی از آن برای درک بهتر مطلب ضروری است. در کتاب­‌های ترجمه ای معمولاً واژه ” از ترجمه” را در کنار توضیحات وی درج می‌­کنند تا با متن نویسنده اصلی اشتباه نشود. در صورتی که مترجم این توضیحات را در داخل متن اضافه کند، اغلب آن را در داخل دو قلاب یا براکت ذکر می­کند. برخی از نویسندگان این پاورقی­‌ها را در انتهای صفحه و تعداد کمی در پایان فصل یا کتاب قرار می‌­دهند. معادل واژه در برخی از کتاب‌­ها نیز در داخل متن و در پرانتز ذکر می­شود.

هر نویسنده برای نوشتن اثر خود از نوشته­‌های دیگران نیز ممکن است استفاده کند. این آثار با عنوان کتابنامه یا منابع و مآخذ در پایان هر صفحه یا فصل یا کتاب ممکن است یادداشت شود. به عبارت دیگر کتابنامه حاوی منابع و مآخذی است که نویسنده برای نوشتن کتاب از آنها استفاده کرده است. کتابنامه پایان کتاب، ممکن است منابع و مآخذ یا پاورقی­‌ها یا پایان فصل باشد و بخشی از متن تلقی می­شود.

اجزای کتاب

 

نوشتن منابع و مآخذ

نحوه استناد به منابع و مآخذ یا نوشته­های دیگران بسیار متفاوت است. برای این کار شیوه نامه های مختلفی وجود دارد. استفاده از یک شیوه نامه واحد، در یک متن واحد، نکته ای است که باید رعایت شود. حتی بهتر است در تمام مجموعه انتشارات یک ناشر از آن استفاده شود.

به هر شکل، نویسنده­ای بر اساس موضوع و سبک و سیاق خاص، نظمی ویژه به مطالب خود می­دهد و دیگری ممکن است همان موضوع را با روشی دیگر عرضه کند. این ساختارهای متفاوت به نحوی انتخاب می­شود که مناسب اهداف نویسنده برای بیان مطالب باشد. همه متن به یک پیکره واحد تعلق دارد. این ساختار را نویسنده و گاه با کمک ویراستار انتخاب می­کند. نویسنده و ویراستار باید به آن دقت کنند. صفحات پیش و پس از متن نیز برای تسهیل استفاده از متن آماده می­شوند.

اجزای کتاب

 

اجزای پس از متن

اجزای کتاب پس از متن شامل تمام مطالبی می­شود که پس از متن اصلی نویسنده، اضافه می­شود. اغلب این صفحات به ترتیب در برخی از کتاب­ها مشترک است. این اجزا به شرح زیر هستند:

 پیوست­ها: محتوایی هستند که نویسنده یا گاه ناشر به متن اصلی اضافه می­کند تا مطالب کتاب تکمیل شود.

واژه نامه ها: برخی از نویسندگان به خصوص مترجمان، واژه نامه هایی را در پایان کتاب می آورند. برخی از این واژه نامه ها تنها حاوی معادل واژه و برخی دیگر توصیفی هستند

نمایه: یکی دیگر از اجزای مهم پس از متن است که انواع و اقسام گوناگونی دارد و در کتاب­های علمی و آموزشی اهمیت زیادی دارد.

فهرست انتشارات ناشر: فهرست انتشارات، معمولا برای تبلیغ انتشارات و گاه همان نویسنده است که در پایان تمام کتاب­های برخی از ناشران و قبل از صفحه عنوان انگلیسی می آید.

صفحه عنوان به انگلیسی: برای معرفی کتاب به دیگر زبان ها و کشورها، صفحه ای را به عنوان صفحه عنوان انگلیسی به آخر کتاب افزوده می شود. این صفحه، ترجمه همان صفحه عنوان اصلی به فارسی است.

البته بسیاری از کتاب­‌ها ممکن است برخی از این اجزا را نداشته باشد.

اجزای کتاب

 

جلد

جلد، یکی از اجزای کتاب است که صفحات آن را بین خود جای  می­دهد. جلد خود به اجزای مختلفی مانند روی جلد، پشت جلد، عطف و داخل جلد تقسیم می­شود و جلدها دو نوع اصلی جلد سخت(گالینگور) و جلد نرم(شومیز)  یا گلاسه دارد. در این میان جلد شومیز بسیار فراگیر است.

معمولا بر روی جلد، به درج عنوان کتاب و نویسنده یا پدیدآورنده، اکتفا می شود. مترجم، برای کتاب های ترجمه ای و همینطور ویراستار علمی برای کتاب های مربوط نیز از اطلاعات روی جلد به شمار می روند. بر پشت جلد نیز می­توان معرفی مختصری از کتاب یا نویسنده درج کرد. شماره استاندارد بین المللی کتاب (شابک) و کد رمزینه (بارکد) و بهای کتاب و نشانی اینترنتی نیز معمولاً پشت جلد می­آید. اگر اندازه عطف کتاب کافی باشد، عنوان مختصر کتاب و نویسنده نیز به صورت افقی بر آن یادداشت می شود.

مطالب مرتبط

بدون دیدگاه

ارسال دیدگاه

نگاشت سپهر دانش

شماره تماس دفتر همدان: 32522799 -081

شماره تماس دفتر تهران: 28426369 -021

 

آدرس:

شعبه همدان: آرامگاه بوعلی‌سینا، بلوار خواجه رشید، روبروی اداره  گذرنامه، کوچه رضوی، نبش بن‌بست نیلوفر، پلاک 92

شعبه تهران: سعادت، آباد بلوار سرو غربی، نبش خیابان شهید ریاضی بخشایش، پلاک سی و هفت، واحد سه

تمامی حقوق این وبسایت متعلق است به نگاشت سپهر دانش ( طراحی شده توسط شهر وردپرس )